خبرگزاری مهر-گروه دین، حوزه و اندیشه: توجه دوباره به نهجالبلاغه همزمان با آغاز نهضت اسلامی در اوایل دهه چهل شمسی است و متفکران انقلاب اسلامی به این کتاب شریف و مفاهیم آن توجه ویژه ای داشتند. اهتمام به این کتاب شریف را میتوان در سخنرانیهای حضرت آیت الله خامنهای در کنگره نهجالبلاغه که نخستین بار در بهار ۱۳۶۰ ایراد شد، مشاهده کرد: ما امروز در دنیای اسلام – که درک و دریافت و بینش اسلامی در آن گاهی با فاصلههایی به اندازهی فاصلهی ایمان و کفر از هم دور هستند – با واقعیتی مواجه هستیم. امروز آشکارترین و روشنترین حقایق اسلامی به وسیلهی بعضی از مدعیان اسلام در کشورهای اسلامی نادیده گرفته میشود. امروز همان روزی است که شعارها یکسان است اما جهتگیریها به شدت مغایر یکدیگر است، امروز شرایطی مشابه شرایط دوران حکومت امیرالمؤمنین است، پس روزگار نهجالبلاغه است.
در روزهای ماه مبارک رمضان که در مهمانی خدا شرکت میکنیم و در طرح قرآنی «زندگی با آیه ها» هر روز با یک آیه از قرآن کریم مأنوس هستیم، پسندیده است که آیه روز را از منظر امیرالمومنین علی علیه السلام و کتاب شریف نهجالبلاغه نیز بررسی کنیم. آنچه در ادامه میخواند دریافتهایی از مضامین عالی نهجالبلاغه پیرامون آیه ۲۲ سوره نور است:
آیه ۲۲ سوره مبارکه نور، یکی از زیباترین و تکاندهندهترین دستورالعملهای اخلاقی قرآن کریم در تنظیم روابط انسانی است: «وَلَا یَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبَیٰ وَالْمَسَاکِینَ وَالْمُهَاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ ۖ وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا ۗ أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ ۗ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ». این آیه با صراحتی بینظیر، صاحبان فضیلت و امکانات را به بخشش، چشمپوشی و استمرار احسان فرا میخواند، حتی نسبت به کسانی که ممکن است لغزش یا خطایی در حق آنان مرتکب شده باشند. این منطق قرآنی که بر پایه «عفو» و «صفح» بنا شده، در کالبد معارف نهجالبلاغه به مثابه یک نظام جامع اجتماعی و فرهنگی تجلی یافته است. امیرالمؤمنین علی (ع) در سرتاسر نهجالبلاغه، نه تنها به تبیین نظری این فضایل میپردازد، بلکه آنها را به عنوان ضرورتهای بقای یک جامعه پویا و توحیدی معرفی میکند. در واقع، پیوند میان آیه ۲۲ سوره نور و سیره علوی، گذار از «اخلاق فردی» به «ساختار فرهنگی» است که در آن، گذشت نه یک ضعف، بلکه اوج اقتدار روحی و ابزاری برای ترمیم گسستهای اجتماعی قلمداد میشود.
در فرازهای مختلف نهجالبلاغه، حضرت علی (ع) مفهوم «عفو» را که در آیه ۲۲ سوره نور مورد تاکید قرار گرفته، با مفهوم قدرت پیوند میزند. ایشان در حکمت ۵۶ میفرماید: «اذا قدرت علی عدوک فاجعل العفو عنه شکرا للقدره علیه»؛ یعنی هنگامی که بر دشمنت پیروز شدی، عفو و گذشت را شکرانه قدرتیافتن بر او قرار ده. این نگاه، دقیقاً ترجمان عملیِ همان دعوت الهی در سوره نور است. از منظر اجتماعی، جامعهای که در آن صاحبان قدرت و نفوذ (أُولُو الْفَضْلِ) بر خطاهای زیردستان یا خطاکاران قلم عفو میکشند، به یک ثبات درونی دست مییابد. در فرهنگ نهجالبلاغه، گذشت تنها یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه راهبردی برای زدودن کینههای نهفته در بافت جامعه است. امام در عهدنامه مالکاشتر، بر این نکته اصرار میورزد که حاکم باید سعهصدر داشته باشد و از لغزشهای مردم درگذرد، چرا که خداوند نیز با همان ترازویی با او رفتار میکند که او با بندگان خدا رفتار کرده است. این نگاه متقابل که در پایان آیه ۲۲ سوره نور با عبارت «أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ» آمده، در منطق علوی به عنوان محرک اصلی برای تلطیف فضای فرهنگی جامعه عمل میکند.
آیه مذکور بر انفاق به خویشاوندان، مساکین و مهاجرین تاکید دارد و صاحبان ثروت را از سوگند بر عدم بخشش برحذر میدارد. نهجالبلاغه این تکلیف مالی را با یک نگاه فرهنگی عمیقتر گره میزند. از دیدگاه علی (ع)، ثروت و فضل مادی امانتی است که ابزار آزمایش پیوندهای اجتماعی است. در خطبههای متعددی، ایشان تذکر میدهند که محرومیت طبقات فرودست، محصول زیادهخواهی و عدم پایبندی طبقه مرفه به مسئولیتهای اجتماعی است. اما نکته ظریف آیه ۲۲ سوره نور این است که حتی اگر محرومان یا خطاکاران، رفتاری ناپسند داشته باشند، نباید رشته احسان گسسته شود. امام علی (ع) در نامه ۳۱ خطاب به امام حسن (ع) بر حفظ پیوند با برادر دینی تاکید کرده و میفرماید حتی اگر او قطع رابطه کرد، تو بر پیوند اصرار کن و اگر او بخل ورزید، تو بخشنده باش. این الگوی رفتاری، فرهنگ «مقابله به مثل منفی» را در جامعه از بین میبرد و جایگزین آن، فرهنگ «سبقت در خیرات» میشود که زیربنای یک تمدن اخلاقی است.
تفاوت میان «عفو» (گذشتن از مجازات) و «صفح» (رویخوش نشان دادن و نادیده گرفتن قلبی خطا) که در آیه مورد بحث آمده، در نهجالبلاغه به زیبایی تبیین شده است. امیرالمؤمنین (ع) در معاشرتهای اجتماعی خود، همواره فراتر از قانون خشک، به روح فضیلت پایبند بود. ایشان در توصیههای خود به کارگزاران، آنها را به «پوشاندن عیوب مردم» فرا میخواند. این پوشاندن عیوب، همان «صفح» قرآنی است که مانع از فروپاشی آبرو و شخصیت افراد در فضای عمومی میشود. از منظر فرهنگی، جامعهای که در آن «پردهدری» جای خود را به «پردهپوشی» میدهد، فرصت بازگشت و اصلاح را برای خطاکاران فراهم میسازد. نهجالبلاغه به ما میآموزد که برای حفظ انسجام اجتماعی، گاهی باید چنان از خطاها چشم پوشید که گویی اساساً خطایی رخ نداده است. این رویکرد، ریشه حسادت و انتقامجویی را در ساختار فرهنگی جامعه میخشکاند و فضایی سرشار از امنیت روانی ایجاد میکند.
آیه ۲۲ سوره نور خطاب به کسانی است که دارای «فضل و وسعت» هستند. در جهانبینی نهجالبلاغه، این وسعت رزق، مسئولیتآور است. امام علی (ع) به شدت با انحصارطلبی فرهنگی و اقتصادی مبارزه میکرد. ایشان معتقد بود که سلامت یک جامعه در گرو جاری بودن جریانی از مهربانی و حمایت از طبقات ضعیف است. وقتی آیه میفرماید «أَنْ یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبَیٰ»، در واقع بر تقویت نهاد خانواده و پیوندهای خویشاوندی به عنوان کوچکترین و مهمترین واحد اجتماعی تاکید دارد. نهجالبلاغه نیز صله رحم و رسیدگی به نزدیکان را از برترین طاعات میشمارد که موجب طول عمر و برکت در مال میشود. تلفیق این دو منبع وحیانی و علوی، مدلی از توسعه را ارائه میدهد که در آن، پیشرفت مادی (سعة) هرگز نباید منجر به تکبر و بریدن از ریشههای انسانی و اجتماعی گردد.
در نهایت، پیوند معارف نهجالبلاغه با آیه ۲۲ سوره نور، ترسیمگر سیمای جامعهای است که بر مدار «مغفرت الهی» میچرخد. اگر انسانها خواهان غفران خداوند هستند (أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ)، باید آینه صفات حق در زمین باشند. علی (ع) در تمام دوران حکومت خود، علیرغم تمامی کارشکنیها و بیمهریها، هرگز باب عفو و رحمت را نبست. او به ما آموخت که «عفو» نه تنها یک فضیلت اخلاقی برای آخرت، بلکه یک ضرورت استراتژیک برای مدیریت فرهنگی جامعه است. جامعهای که در آن صاحبان فضل، با گذشت و ایثار، بذر محبت میکارند، در برابر طوفانهای تفرقه و نفاق بیمه خواهد بود. این گزارش، بازخوانی کوتاهی بود از این حقیقت که راه رسیدن به تمدن نوین اسلامی، از بیراهه کینه و انتقام نمیگذرد، بلکه مسیر اصلی آن، همان بزرگراهی است که قرآن با دعوت به «عفو و صفح» گشوده و علی (ع) با خون دل و کلام وحیانیاش در نهجالبلاغه، آن را چراغانی کرده است. حفظ این روحیه در تعاملات اجتماعی امروز، بیش از هر زمان دیگری میتواند گرهگشای چالشهای فرهنگی و شکافهای اجتماعی ما باشد.
نظرات کاربران