خبرگزاری مهر، گروه استانها– کوروش دیباج: نوروز در فرهنگ ایرانی تنها یک جابهجایی تقویمی نیست، بلکه مجموعهای از آیینها، نمادها و رفتارهای فرهنگی است که در طول قرنها شکل گرفته و در زندگی روزمره مردم جایگاه پیدا کرده است. در میان این آیینها، حضور قرآن کریم در لحظههای آغاز سال نو از جایگاهی ویژه برخوردار است. بسیاری از خانوادههای ایرانی در کنار سفره هفتسین، قرآن را میگشایند و در برخی خانهها نیز رسم عیدی دادن از میان صفحات قرآن اجرا میشود؛ رسمی که در آن هدیه یا اسکناس عیدی در میان صفحات قرآن قرار داده میشود یا با گشودن صفحهای از قرآن، آیهای به عنوان پیام و برکت سال نو برای اعضای خانواده خوانده میشود.
این سنت که آمیزهای از باورهای دینی و آیینهای کهن ایرانی است، در نگاه پژوهشگران حوزه دین، مردمشناسی و مطالعات فرهنگی، نمونهای از پیوند عمیق فرهنگ ایرانی با مفاهیم معنوی به شمار میآید. همزمان با فرارسیدن نوروز، خبرنگار مهر در گفتوگو با شماری از صاحبنظران حوزههای علوم قرآنی، مردمشناسی و جامعهشناسی به بررسی ابعاد مختلف این رسم پرداخته است؛ رسمی که در بسیاری از خانههای ایرانی همچنان به عنوان نمادی از برکت، امید و آغاز نیکوی سال نو اجرا میشود.
قرآن در آیینهای نوروزی؛ پیوندی تاریخی میان فرهنگ و ایمان
حجتالاسلام والمسلمین سیدمهدی هراتی، پژوهشگر علوم قرآن و حدیث و عضو هیئت علمی دانشگاه، در گفتوگو با خبرنگار مهر درباره جایگاه قرآن در آیینهای نوروزی میگوید: سنت حضور قرآن در لحظه تحویل سال و آیینهای مرتبط با آن، ریشه در نوع نگاه ایرانیان مسلمان به مفهوم آغاز و برکت دارد. در فرهنگ اسلامی، آغاز هر کار با یاد خداوند و تلاوت قرآن توصیه شده است و طبیعی است که مهمترین نقطه زمانی در زندگی تقویمی یک جامعه، یعنی آغاز سال نو، نیز با چنین رویکردی همراه باشد. به همین دلیل در طول تاریخ، ایرانیان مسلمان کوشیدهاند نوروز را که پیش از اسلام نیز وجود داشته است، با مفاهیم دینی و قرآنی پیوند دهند.
او توضیح میدهد: در بسیاری از منابع تاریخی و روایتهای شفاهی، حضور قرآن در سفره نوروزی و گشودن آن در لحظه تحویل سال به عنوان نشانهای از طلب خیر و برکت ذکر شده است. در برخی خانوادهها نیز رسم بر این بوده که بزرگتر خانواده قرآن را میگشاید و آیهای از آن را برای اعضای خانواده میخواند. در کنار این عمل، قرار دادن عیدی یا هدیه در میان صفحات قرآن نیز به عنوان نشانهای از تبرک و طلب برکت برای هدیه و گیرنده آن شکل گرفته است. به تعبیر این پژوهشگر، در چنین آیینی قرآن نه تنها کتاب مقدس بلکه محور معنوی جمع خانوادگی در آغاز سال جدید محسوب میشود.
هراتی در ادامه تأکید میکند: در سنت اسلامی، تبرک جستن به قرآن کریم سابقهای طولانی دارد. مسلمانان در بسیاری از مناسبتها از قرآن برای آغاز کارها، دعا، سوگند و طلب خیر استفاده کردهاند. قرار دادن هدیه در میان صفحات قرآن در نوروز نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است، زیرا خانوادهها با این کار میخواهند هدیهای که به فرزندان یا بستگان میدهند با یاد خدا و آیات قرآن همراه باشد. از منظر دینی، اصل چنین رفتاری اگر با احترام به قرآن و با نیت خیر انجام شود نه تنها ایرادی ندارد بلکه میتواند یادآور پیوند زندگی روزمره با مفاهیم الهی باشد.
او همچنین به بعد تربیتی این رسم اشاره میکند و میگوید: بسیاری از کودکان ایرانی نخستین مواجهه جدی خود با قرآن را در همین موقعیتهای خانوادگی تجربه میکنند. وقتی کودک میبیند که بزرگترها در آغاز سال قرآن را میگشایند و آیهای را با احترام میخوانند، نوعی ارتباط عاطفی و ذهنی با این کتاب مقدس شکل میگیرد. در واقع این سنتها نقشی مهم در انتقال ارزشهای دینی از نسلهای گذشته به نسلهای جدید ایفا کردهاند.
این استاد دانشگاه خاطرنشان میکند: نوروز در فرهنگ ایرانی همواره بستری برای پیوند میان سنتهای ملی و ارزشهای دینی بوده است. حضور قرآن در این آیین و رسمهایی مانند عیدی دادن از میان صفحات آن را میتوان نمونهای روشن از این همزیستی فرهنگی دانست؛ همزیستیای که نشان میدهد فرهنگ ایرانی توانسته است عناصر مختلف هویتی خود را در کنار یکدیگر حفظ و بازتولید کند.
نگاه مردمشناسی به یک آیین خانوادگی
الهام موسوی، مردمشناس و پژوهشگر آیینهای ایرانی، در گفتوگو با خبرنگار مهر عیدی دادن از میان صفحات قرآن را نمونهای از آیینهای خانگی در فرهنگ ایرانی میداند و میگوید: بسیاری از آیینهای مهم فرهنگی نه در سطح رسمی بلکه در فضای خانه و خانواده شکل میگیرند و ادامه پیدا میکنند. این نوع آیینها معمولاً توسط بزرگترهای خانواده هدایت میشوند و نسل به نسل انتقال مییابند. رسم قرار دادن عیدی در میان صفحات قرآن نیز از همین نوع آیینهای خانوادگی است که در بسیاری از مناطق ایران به شکلهای گوناگون دیده میشود.
او توضیح میدهد:در مطالعات مردمشناسی، چنین رفتارهایی به عنوان آیینهای نمادین شناخته میشوند. در این آیینها یک شیء یا عمل خاص معنایی فراتر از کارکرد ظاهری خود پیدا میکند. در مورد قرآن نیز ما با کتابی روبهرو هستیم که علاوه بر جایگاه دینی، نماد برکت، هدایت و آغاز نیکو محسوب میشود. هنگامی که خانوادهای هدیه نوروزی را در میان صفحات قرآن قرار میدهد، در واقع تلاش میکند هدیه را با مفهومی نمادین از خیر و برکت پیوند بزند.
موسوی میگوید: بررسی روایتهای شفاهی در مناطق مختلف ایران نشان میدهد که این رسم گاهی با خواندن دعا یا آیهای خاص همراه بوده است. در برخی خانوادهها بزرگتر خانواده پس از گشودن قرآن، آیهای را میخوانده و سپس عیدی را از میان صفحات آن بیرون میآورده و به کودکان میداده است. در برخی مناطق نیز این کار در لحظه تحویل سال انجام میشده و در برخی دیگر پس از دید و بازدیدهای نوروزی. این تنوع در شیوه اجرا نشان میدهد که آیین یاد شده بیشتر ماهیتی فرهنگی و خانوادگی دارد و در طول زمان با سبک زندگی خانوادهها سازگار شده است.
به گفته این پژوهشگر، چنین آیینهایی نقش مهمی در تقویت پیوندهای عاطفی در خانواده دارند. نوروز اساساً زمانی برای دیدار، آشتی و آغاز دوباره روابط اجتماعی است و هر آیینی که در این بستر شکل بگیرد به تقویت این کارکرد کمک میکند. وقتی عیدی در فضایی همراه با تلاوت قرآن و احترام به کتاب مقدس داده میشود، نوعی تجربه مشترک معنوی در میان اعضای خانواده شکل میگیرد که در حافظه جمعی آنان باقی میماند.
موسوی میافزاید: از منظر مردمشناسی، مطالعه چنین سنتهایی اهمیت زیادی دارد زیرا نشان میدهد که چگونه فرهنگ ایرانی در طول زمان توانسته است عناصر مختلف هویتی خود را با یکدیگر ترکیب کند. آیینهایی مانند عیدی دادن از میان صفحات قرآن تنها یک رفتار ساده خانوادگی نیستند بلکه بخشی از نظام نمادین فرهنگ ایرانی محسوب میشوند که مفاهیمی چون برکت، امید و آغاز دوباره را در قالب یک عمل ساده اما معنادار به نمایش میگذارند.
عیدی قرآنی؛ رسمی با کارکرد اجتماعی
ژیلا مشهدی، جامعهشناس و پژوهشگر حوزه فرهنگ، در گفتوگو با خبرنگار مهر درباره کارکرد اجتماعی این رسم توضیح میدهد: آیینهای نوروزی در ایران همواره نقشی فراتر از یک جشن فصلی داشتهاند و در واقع بخشی از سازوکارهای فرهنگی جامعه برای تقویت همبستگی اجتماعی محسوب میشوند. در این میان، آیینهایی که در فضای خانواده شکل میگیرند اهمیت ویژهای دارند زیرا خانواده نخستین نهاد اجتماعی است که ارزشها و هنجارهای فرهنگی در آن منتقل میشود.
او میگوید: رسم عیدی دادن از میان صفحات قرآن را میتوان در چارچوب جامعهشناسی نمادها بررسی کرد. در چنین چارچوبی، اشیاء و رفتارها حامل معناهای فرهنگی میشوند و به وسیله آن معناها روابط اجتماعی شکل میگیرد. قرآن در فرهنگ اسلامی نماد هدایت و برکت است و هنگامی که هدیهای در کنار این نماد قرار میگیرد، هدیه نیز معنایی فراتر از یک شیء مادی پیدا میکند. در واقع خانواده با این عمل پیام ضمنی خود را منتقل میکند که سال نو باید با یاد خدا، خیرخواهی و امید آغاز شود.
این جامعه شناس معتقد است: یکی از ویژگیهای مهم این آیین آن است که در آن ترکیبی از عناصر مادی و معنوی دیده میشود. عیدی در بسیاری از موارد به صورت اسکناس یا هدیهای کوچک است که جنبه مادی دارد، اما وقتی در میان صفحات قرآن قرار میگیرد معنایی معنوی پیدا میکند. این ترکیب مادی و معنوی یکی از ویژگیهای مهم بسیاری از آیینهای فرهنگی در ایران است و به همین دلیل چنین سنتهایی توانستهاند در حافظه فرهنگی جامعه ماندگار شوند.
او همچنین به کارکرد هویتی این رسم اشاره میکند و میگوید: آیینهای نوروزی برای ایرانیان تنها یک مراسم تقویمی نیستند بلکه بخشی از هویت فرهنگی آنان را شکل میدهند. حضور قرآن در این آیینها نشان میدهد که هویت فرهنگی ایرانیان در طول تاریخ از پیوند میان عناصر ملی و دینی شکل گرفته است. عیدی دادن از میان صفحات قرآن نیز نمونهای از همین پیوند است که در آن یک آیین کهن نوروزی با نمادهای دینی همراه شده است.
مشهدی تأکید میکند:مطالعه چنین آیینهایی به ما کمک میکند تا سازوکارهای شکلگیری و تداوم فرهنگ را بهتر بشناسیم. بسیاری از ارزشها و باورهای اجتماعی نه از طریق متون رسمی بلکه از طریق همین رفتارهای روزمره و آیینهای خانوادگی منتقل میشوند. از این منظر، رسم عیدی دادن از میان صفحات قرآن را میتوان یکی از جلوههای فرهنگی دانست که در آن مفاهیمی مانند برکت، امید، احترام به کتاب مقدس و پیوند خانوادگی در قالب یک رفتار ساده اما معنادار بازنمایی میشود.
روایت تجربههای خانوادگی از یک آیین نوروزی
در کنار دیدگاههای علمی، بررسی تجربههای خانوادگی نیز نشان میدهد که این رسم برای بسیاری از ایرانیان بخشی از خاطرههای نوروزی آنان بوده است. در گفتوگو با چند خانواده اصفهانی که این سنت را در آیین نوروزی خود اجرا میکنند، بسیاری از آنان از نقش بزرگتر خانواده در اجرای این رسم یاد میکنند. در اغلب این روایتها، پدربزرگ یا مادربزرگ خانواده قرآن را در لحظه تحویل سال یا در نخستین دیدار نوروزی میگشایند و پس از خواندن آیهای از آن، عیدی را به کودکان میدهند.
یکی از شهروندان در گفتگو با خبرنگار مهر میگوید در خانه پدربزرگش همیشه رسم بر این بوده که عیدیها در میان قرآن گذاشته شود. او توضیح میدهد که پیش از توزیع عیدی، پدربزرگ خانواده قرآن را با احترام باز میکرد، چند آیه میخواند و سپس اسکناسهای عیدی را از میان صفحات آن بیرون میآورد و به نوهها میداد. به گفته او، این لحظه برای همه اعضای خانواده حال و هوایی خاص داشت و حس آغاز یک سال تازه را با نوعی آرامش معنوی همراه میکرد.
در روایتهای مشابه، بسیاری از افراد تأکید میکنند که چنین آیینهایی در حافظه جمعی خانوادهها باقی میماند و حتی سالها بعد نیز به عنوان یکی از خاطرههای ماندگار نوروزی به یاد آورده میشود. برای بسیاری از کودکان، دریافت عیدی از میان صفحات قرآن نه تنها یک هدیه بلکه تجربهای همراه با احترام، سکوت و توجه به آیات قرآن بوده است؛ تجربهای که در ذهن آنان با مفهوم آغاز سال نو گره خورده است.
برخی خانوادهها نیز میگویند: در کنار این رسم، آیهای که در قرآن خوانده میشد گاهی به عنوان پیام سال جدید در نظر گرفته میشد. اعضای خانواده آن آیه را نشانهای از امید و راهنمایی برای سال پیش رو تلقی میکردند و در طول سال نیز گاهی به آن اشاره میکردند. چنین روایتهایی نشان میدهد که این آیین علاوه بر جنبه نمادین، نوعی کارکرد معنوی و عاطفی در زندگی خانوادگی داشته است.
نوروز، قرآن و استمرار یک سنت فرهنگی
بررسی دیدگاههای کارشناسان و روایتهای خانوادگی نشان میدهد که رسم عیدی دادن از میان صفحات قرآن بخشی از منظومه گسترده آیینهای نوروزی در فرهنگ ایرانی است. در این منظومه، نوروز به عنوان نماد آغاز و نو شدن با مفاهیمی مانند برکت، امید و معنویت پیوند میخورد و قرآن به عنوان مهمترین متن مقدس مسلمانان نقش محوری در این پیوند ایفا میکند.
نظرات کاربران