پانسمان هیدروژل چیست؟ مرطوب نگه داشتن زخم خشک و نکروزه

وقتی زخم خشک و سفت شده و روی سطح آن بافت مرده و سیاه نشسته، اینجاست که کمی رطوبت حساب شده می تواند کارساز باشد! اما چگونه؟

هیدروژل بافت مرده را نرم می کند و زمینه را برای اینکه بدن خودش بافت مرده را پاک کند (دبریدمان اتولیتیک)، آماده تر می کند.

برای همین است که پانسمان هیدروژل بیشتر مال زخم های خشک یا کم ترشح است، نه آن زخم هایی که ترشح زیادی دارند!

هیدروژل چیست و چطور به التیام زخم کمک می کند؟

هیدروژل (Hydrogel) ماده ای پلیمری ۷۰ تا ۹۰ درصدی آب است که ساختاری شبکه ای و ژله مانند دارد.

این ساختار به آن اجازه می دهد بدون آنکه مایع اضافی وارد زخم کند یا آن را خیس نگه دارد، رطوبت لازم را به تدریج به سطح زخم منتقل کند.

نقش اصلی هیدروژل در دو محور خلاصه می شود:

1- رطوبت رسانی به بستر زخم

زخم های خشک فاقد رطوبت کافی برای فعال سازی سلول های ترمیمی هستند. هیدروژل با تأمین این رطوبت، محیطی مساعد برای مهاجرت سلول های اپیتلیال و رشد بافت جدید ایجاد می کند.

2- کمک به پاکسازی اتولیتیک بافت مرده (Autolytic Debridement)

بدن به طور طبیعی توانایی حذف بافت نکروزه را دارد، اما این فرآیند نیازمند رطوبت است. هیدروژل با نرم کردن بافت خشک و اسکار سیاه (اسکار)، به آنزیم های طبیعی بدن کمک می کند تا بافت مرده را بدون نیاز به دبریدمان جراحی از بین ببرند.

به گفته Coloplast پوریلون ژل ترکیبی از خاصیت آب رسانی و جذب دارد و این ترکیب از دبریدمان اتولیتیک طبیعی و ترمیم در محیط مرطوب حمایت می کند.

چه زمانی باید استفاده از هیدروژل متوقف شود؟

چنانچه هنگام استفاده یا خرید پانسمان هیدروژل ٬ وضعیت زخم برخلاف انتظار تغییر کرد، ادامه مصرف بدون ارزیابی مجدد تصمیم خوبی نیست. در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، مصرف باید فوراً متوقف شده و به پزشک مراجعه شود:

• افزایش قرمزی، تورم یا گرمی موضعی اطراف زخم
• بروز یا افزایش ترشح چرکی و بدبو
• تب یا احساس بیماری عمومی
• درد ناگهانی یا تشدید شونده در محل زخم
• خیس خوردگی و سفید شدن پوست سالم اطراف زخم (نشانه ماسراسیون)
• عدم بهبود یا وخیم تر شدن ظاهر زخم پس از چند روز استفاده

پانسمان هیدروژل برای چه زخم هایی مناسب است؟

• زخم های خشک با بافت نکروزه یا اسکار سیاه
• زخم های بستر (زخم فشاری) در مراحل اولیه با ترشح کم
• زخم های سطحی و نیمه عمیق با کف خشک یا فیبرینی
• زخم های دیابتی با ترشح محدود که نیاز به رطوبت رسانی دارند
• سوختگی های درجه 1 و 2 سطحی

در مقایسه ای که بین دستورهای مصرف دو محصول پوریلون و هیدروزورب ژل هارتمن داشتیم، وجه مشترک مهم همین است: هیدروژل بیشتر یک انتخاب برای تأمین رطوبت و کمک به پاکسازی زخم خشک است، نه یک پانسمان جاذب برای کنترل حجم زیاد اگزودا!

پانسمان هیدروژل چه زمانی انتخاب مناسبی نیست؟

• زخم های پر ترشح (اگزودای بالا): خیس خوردگی بیش از حد پوست اطراف و ماسراسیون (نرم و سفید شدن پوست سالم)
• زخم های عفونی فعال: وجود علائم عفونت مثل قرمزی گسترده، تورم، ترشح چرکی، بوی نامطبوع، تب، زخم فشاری (سلولیت منتشر، سپسیس یا استئومیلیت)

هیدروژل ها برای دبریدمان اتولیتیک معرفی شده اند ولی در زخم های به شدت پرترشح نباید از آنها استفاده کرد زیرا احتمال مسریشن وجود دارد.

البته همه محصولات ژلی دقیقاً یکسان نیستند. برای مثال Actolind Gel Plus حاوی پلی هگزامتیلن بیگوانید (PHMB) است و سازنده آن را برای پاکسازی و مراقبت از زخم های عفونی و غیرعفونی معرفی می کند.

وجود ادعای ضد میکروبی در یک محصول به معنی بی نیازی از ارزیابی و درمان پزشکی عفونت نیست.

نحوه استفاده از پانسمان هیدروژل (مقدار مصرف + پانسمان ثانویه)

• زخم با سرم نرمال سالین یا محلول تمیز کننده مناسب شستشو شود.
• هیدروژل (چه به صورت ژل و چه ورقه ای) باید به اندازه یک لایه نازک تا متوسط، فقط روی سطح زخم اعمال شود؛ نه بیشتر!
• نیاز به یک پانسمان ثانویه (مانند گاز استریل، فوم یا فیلم شفاف) برای حفظ رطوبت و جلوگیری از آلودگی خارجی دارید.
• بسته به میزان ترشح زخم، معمولاً هر 1 تا 3 روز یک بار تعویض می شود.

در مورد Purilon Gel، شرکت Coloplast صراحتاً استفاده از یک پانسمان ثانویه را توصیه می کند. زخم های نکروزه و دارای اسلاف، برای بهینه کردن پاکسازی، تعویض محصول حداقل هر سه روز یک بار انجام شود.

در مورد Hydrosorb Gel نیز HARTMANN استفاده از پانسمان ثانویه مناسب را در دستور مصرف مطرح کرده و زمان تعویض را وابسته به وضعیت زخم می داند.

در عمل، سه علامت برای بازبینی زودتر پانسمان مهم هستند: افزایش ترشحات، خیس شدن یا آسیب دیدن پوست اطراف زخم و تغییرات مشکوک به عفونت!

هیدروژل ورقه ای با ژل آمورف چه تفاوتی دارد؟

هیدروژل ها فقط به شکل ژل داخل تیوب یا سرنگ عرضه نمی شوند. بعضی فرآورده ها به شکل ورقه ای تولید شده اند و مستقیماً روی زخم قرار می گیرند.

برای مثال HARTMANN در دسته محصولات هیدروژلی خود هم «Hydrogels – Sheets» و هم «Hydrogels – Amorphous Gel» را جداگانه طبقه بندی می کند.

هیدروژل آمورف مانند Hydrosorb Gel را می توان بر اساس اندازه و شکل زخم به مقدار لازم اعمال کرد. همچنین پانسمان ورقه ای از قبل شکل و ابعاد مشخصی دارد و می تواند برای زخم هایی که سطح نسبتاً مشخصی دارند انتخاب راحت تری باشد.

برای نمونه Hydrosorb comfort یک پانسمان هیدروژلی شفاف ورقه ای است که HARTMANN آن را برای زخم های خشک یا کم ترشح در مراحل گرانولاسیون و اپی تلیالیزاسیون معرفی می کند.

بررسی پانسمان هیدروژل ورقه ای و ژلی (کدام بهتر است؟)

در میان محصولاتی که برای این دسته مطرح هستند، سه نمونه زیر از نظر فرم و ویژگی محصول قابل توجه اند:

مقایسه این سه محصول فقط بر اساس هیدروژل غیر منطقی است! ترکیبات، اندیکاسیون رسمی و میزان ترشح زخم باید در انتخاب در نظر گرفته شود.

Purilon Gel در اندازه های ۸ و ۱۵ و ۲۵ گرم عرضه می شود و Coloplast آن را برای زخم های نکروزه و اسلاف دار معرفی کرده است.

Hydrosorb Gel در حجم های ۸ و ۱۵ گرم عرضه می شود و HARTMANN آن را یک ژل استریل، شفاف و ویسکوز برای زخم های خشک و کم ترشح معرفی کرده است.

Actolind Gel Plus برای زخم های عفونی و غیرعفونی مناسب است. طبق اطلاعات سازنده، وجود پلی هگزامتیلن بیگوانید یا PHMB در کنار پلی اکسامر به پاکسازی، مرطوب سازی و کاهش رشد میکروارگانیسم ها در محل تماس کمک می کند.

سوالات متداول

آیا پانسمان هیدروژل برای زخم خشک مناسب است؟

هیدروژل برای زخم های خشک و کم ترشح طراحی شده و می تواند رطوبت مورد نیاز بستر زخم را فراهم کند. رطوبت می تواند شرایط را برای دبریدمان اتولیتیک ساده کند.

آیا هیدروژل بافت مرده یا نکروزه را از بین می برد؟

هیدروژل معمولاً با ایجاد شرایط مناسب برای دبریدمان اتولیتیک به جدا شدن تدریجی بافت غیر زنده کمک می کند. نباید انتظار داشت مانند دبریدمان شارپ، بافت نکروزه را به سرعت حذف کند.

هیدروژل برای زخم عفونی مناسب است؟

هیدروژل معمولی نباید به عنوان درمان عفونت در نظر گرفته شود. برخی ژل ها مانند Actolind Gel Plus ترکیبات ضد میکروبی دارند و برای زخم های عفونی نیز معرفی شده اند اما در صورت وجود علائم عفونت، ارزیابی و درمان پزشکی همچنان اهمیت دارد.

آیا هیدروژل به پانسمان ثانویه نیاز دارد؟

Coloplast استفاده از Purilon همراه با پانسمان ثانویه را توصیه می کند و HARTMANN نیز برای Hydrosorb Gel پوشاندن زخم با پانسمان ثانویه مناسب را ذکر کرده است.

آیا هیدروژل برای زخم پر ترشح مناسب و سریع تر است؟

به طور کلی باید احتیاط کرد. هیدروژل برای زخم های بسیار پر ترشح انتخاب مناسبی نیست زیرا افزایش رطوبت می تواند خطر مسریشن پوست اطراف را بیشتر کند.