خبرگزاری مهر، گروه استان ها، زهرا ژرفی مهر: تبریز، شهری که سالهاست با عنوان «شهر اولینها» شناخته میشود، نهفقط در تاریخ چاپ، نشر و کتابت، بلکه در حوزه حفظ و نگهداری اسناد تاریخی نیز جایگاهی ویژه دارد. به مناسبت روز ملی اسناد، رئیس ادارهکل اسناد و کتابخانه ملی شمالغرب کشور و یکی از کارشناسان این مجموعه در گفتوگو با خبرنگار مهر، اسناد را مهمترین پشتوانه اثبات هویت تاریخی، فرهنگی و تمدنی ایران و آذربایجان دانستند و بر ضرورت اهدای اسناد خانوادگی به آرشیو ملی تأکید کردند.
اسناد تاریخی، تنها مجموعهای از نوشتهها و پروندههای بایگانیشده نیستند؛ بلکه روایتگر گذشته و حافظ هویت فرهنگی ملتها محسوب میشوند. هر جامعهای برای شناخت و اثبات پیشینه تاریخی خود ناگزیر به تکیه بر اسناد و مدارک معتبر است؛ چرا که بدون سند، حتی واقعیترین روایتها نیز ممکن است در گذر زمان دچار تردید یا فراموشی شوند.
در این میان، آذربایجان و شهر تبریز بهعنوان یکی از مراکز مهم فرهنگی و تاریخی ایران، سهم قابلتوجهی در تولید و نگهداری میراث مکتوب کشور داشتهاند. از نخستین فعالیتهای چاپ و نشر گرفته تا اسناد دیوانی، قبالههای تاریخی و عکسهای قدیمی، همگی بخشی از هویت تاریخی این منطقه را شکل دادهاند.
اسناد؛ مهمترین ابزار اثبات هویت یک ملت
مسعود برزگر جلالی، رئیس ادارهکل اسناد و کتابخانه ملی شمالغرب کشور، در ابتدای گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت روز اسناد ملی گفت که این روز صرفاً یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه فرصتی برای یادآوری ارزشهایی است که معمولاً در هیاهوی روزمرگی فراموش میشوند.
وی توضیح داد: هویت یک ملت بر اساس پیشینه، تاریخ و دیرینگی آن جامعه اثبات میشود و اثبات هر موضوعی نیز بر پایه سند است. ممکن است ملتی دارای تاریخ و پیشینه باشد، اما اگر نتواند آن را مستند کند، در واقع امکان اثبات آن برای آیندگان و حتی برای جهان فراهم نخواهد بود.
برزگر جلالی تأکید کرد: در بسیاری از موارد، اسناد تنها ابزار تشخیص حقیقتاند. گاهی اختلافات تاریخی، مالکیتی یا حتی فرهنگی میان جوامع تنها با اتکا به اسناد معتبر قابل حل است. سند یعنی پشتوانه؛ یعنی چیزی فراتر از یک روایت است. در محاکم قضایی بدون سند نمیتوان ادعایی را ثابت کرد، در تاریخ نیز همینطور است.
وی همچنین با اشاره به اهمیت ثبت رخدادهای امروز برای فردا ادامه داد: متأسفانه برخی از رویدادها، تصمیمها و فعالیتها هنوز بهصورت صحیح مستندسازی نمیشوند و این یعنی بخشی از تاریخ معاصر ما برای آیندگان گم خواهد شد. یکی از مأموریتهای ما کمک به دستگاهها برای ایجاد آرشیوهای منظم و استاندارد است.
تبریز؛ شهر اولینها در تاریخ نشر، فرهنگ و اسناد
برزگر جلالی در بخش دیگری از سخنان خود، به جایگاه تاریخی تبریز پرداخت و آن را «مخزن پرشماری از نخستینها» دانست: تبریز سالهاست با عنوان شهر اولینها شناخته میشود. نخستین چاپخانه مدرن ایران، نخستین روزنامه، نخستین مدارس نوین و بسیاری از نهادهای مدنی و فرهنگی برای اولین بار در تبریز شکل گرفتند.
وی افزود: این پیشگامی سبب شده حجم زیادی از اسناد تاریخی ارزشمند در این شهر تولید شود. از مکاتبات اداری دوره قاجار گرفته تا اسناد تجاری و شخصی دوره پهلوی و حتی ثبت فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی دوران معاصر را شهر اولین ها در قلب خود برای آینده گان نگهداشته است.
رئیس ادارهکل اسناد همچنین به نقش پژوهشگران آذربایجان اشاره کرد: مرحوم استاد صمد سردارینیا در کتاب معروف شهر اولینها بخش مهمی از این پیشگامیها را مستند کرده است. این آثار نشان میدهد تبریز چگونه برای بیش از یک قرن در بسیاری از عرصهها پیشرو بوده است.
قدیمیترین سند مرکز اسناد تبریز؛ یادگاری ۳۳۰ساله از دوره صفوی
یکی از بخشهای جذاب گفتوگو، معرفی قدیمیترین سند موجود در مرکز اسناد شمالغرب کشور بود؛ سندی که برزگر جلالی با اشتیاق از آن یاد کرد: قدیمیترین سند موجود در مرکز متعلق به دوره صفوی است و حدود ۳۳۰ سال قدمت دارد. این سند مربوط به واگذاری اراضی قریه مهربان است که توسط شاه طهماسب صفوی به چند خانواده بخشیده شده.
وی افزود: زیبایی خط، تذهیب هنرمندانه و سلامت فیزیکی سند با توجه به قدمت آن شگفتانگیز است. خوشبختانه این سند اکنون در شرایط استاندارد نگهداری میشود.
این سند تنها نمونهای از صدها اثر ارزشمندی است که گوشهای از تاریخ منطقه را بازگو میکنند.
اسکن، فهرستنویسی و دیجیتالسازی؛ سه حلقه حیاتی برای نجات اسناد
برزگر جلالی بخش مهمی از سخنان خود را به اهمیت دیجیتالسازی اختصاص داد. او این فرآیند را «تنها راه نجات بلندمدت اسناد» توصیف کرد: بسیاری از اسناد قدیمی شکنندهاند. فرسایش، آفتزدگی، رطوبت و نور نامناسب میتوانند عمر یک سند را کوتاه کنند. دیجیتالسازی به ما کمک میکند نسخهای پایدار از محتوا داشته باشیم.
وی ادامه داد: کار دیجیتالسازی شامل سه مرحله است: فهرستنویسی، توصیف آرشیوی و سپس اسکن حرفهای با دستگاههای مخصوص؛ پس از اسکن، اسناد وارد سامانه جامع کشور میشوند و در صورت لزوم برای پژوهشگران قابل دسترس خواهند بود.
به گفته وی، مدیریت اسناد شمالغرب کشور سه استان را پوشش میدهد و حجم اسناد دریافتی سالانه بسیار زیاد است؛ بنابراین «سرعت و دقت در فرآیندها مهم است».
دعوت از مردم: اسناد خانوادگی بخشی از تاریخ ما هستند
رئیس ادارهکل اسناد و کتابخانه ملی در بخش دیگری از گفتوگو از مردم نیز دعوت ویژهای کرد: بخش مهمی از اسناد تاریخی کشور در خانههاست. سندهای ازدواج قدیمی، قبالههای ملکی، عکسهای تاریخی، مکاتبات خانوادگی، دفترهای قدیمی و حتی اسناد تجاری کوچک میتوانند برای پژوهشگران ارزشمند باشند.
وی به مواردی اشاره کرد که اسناد مهمی پس از اهدا کشف شدهاند: بارها پیش آمده که خانوادهای تصور میکرده سندشان مهم نیست، اما پس از بررسی مشخص شده ارزش تاریخی فراوان دارد. ما اسناد اهدایی را با نام خود خانواده ثبت میکنیم تا هم میراث محفوظ بماند و هم نام نیک آنها در تاریخ بماند.
سند؛ تکیهگاهی برای تاریخ
در ادامه این گزارش، گفتوگو با رضا محمدی، کارشناس ادارهکل اسناد و کتابخانه ملی شمالغرب کشور، آمده است.
محمدی در ابتدا به معنای واژه سند اشاره کرد؛ سند در اصل یعنی تکیهگاه. یعنی چیزی که بتوان به آن اعتماد کرد. همانطور که در دادگاه برای اثبات یک ادعا به سند نیاز است، در تاریخ نیز بدون سند هیچ ادعایی قابل اتکا نیست.
وی با تشریح انواع اسناد افزود: اسناد اداری، مکاتبات رسمی، قبالههای ازدواج یا ملک، اسناد تجاری، عکسهای تاریخی، پروندههای سازمانی و حتی گزارشهای روزمره ادارات، همگی بخشهایی از میراث مکتوب کشور هستند. هر کدام از اینها مانند قطعهای از یک پازل بزرگ عمل میکنند و اطلاعات ارزشمندی ارائه میدهند.
چالشهای نگهداری اسناد؛ از اتاقهای نمور تا آفتزدگی
محمدی با بیان اینکه نگهداری صحیح اسناد نیازمند تجهیزات و دانش تخصصی است، ادامه داد: متأسفانه برخی دستگاهها هنوز اسناد خود را در اتاقهایی نگهداری میکنند که فاقد استانداردهای لازم است. رطوبت، نور نامناسب، گردوغبار، آفتهایی مثل بید کاغذ و حتی چیدمان غیراصولی، از جمله عواملی هستند که به اسناد آسیب میزنند.
وی افزود: از سوی دیگر، در بسیاری از خانهها نیز اسناد خانوادگی بدون پوششهای محافظتی نگهداری میشوند. این اسناد معمولاً کاغذهای اسیدی دارند و مرور زمان آنها را تخریب میکند.
این کارشناس تأکید کرد که سازمان اسناد ملی آماده ارائه مشاوره رایگان به مردم و ادارات درباره نحوه نگهداری اسناد است.
نسل جوان و آیندهپژوهی در اسناد
محمدی درباره تقویت فرهنگ سندپژوهی گفت: نسل جوان باید اهمیت سند را بداند. رسانهها، دانشگاهها و صدا و سیما باید بیش از این به موضوع سند و نگهداری آن بپردازند. اگر گذشته را درست نخوانیم، اشتباهات تکرار میشود. با توجه به اسناد، میتوان اقدامات گذشته را تحلیل و آینده را بهتر برنامهریزی کرد.
نقش اسناد در توسعه و برنامهریزی آینده
وی افزود: پروندههای گذشته برای تحقیقات اجتماعی، اقتصادی و عمرانی ضروریاند. اگر کارهای گذشته را که در این اسناد مستتر است مطالعه نکنیم، دوباره اشتباهات تکرار خواهد شد. نگاه به گذشته برای ساختن آینده ضروری است.
ثبت تاریخ شفاهی؛ روایتی که اگر امروز گفته نشود، فردا نیست
یکی از طرحهای مهم این اداره، ثبت تاریخ شفاهی آذربایجان است. محمدی در اینباره گفت: شخصیتهای برجسته، مدیران باتجربه و افراد تأثیرگذار، حامل بخشی از تاریخ شفاهی منطقه هستند. اگر امروز این روایتها ثبت نشود، با گذشت زمان از دست خواهند رفت.
وی روند کار را چنین توضیح داد: ما مصاحبههای صوتی و تصویری انجام میدهیم، سپس آنها را پیادهسازی، تدوین و آرشیو میکنیم. این مجموعه در آینده میتواند مرجع ارزشمندی برای پژوهشهای دانشگاهی و مطالعات تاریخ معاصر باشد.
تبریز صاحب «برترین آرشیویست کشور» شد
در پایان این گزارش، خبر مهمی نیز در حوزه فعالیتهای آرشیوی کشور اعلام شد.
بر اساس ارزیابیهای انجامشده از سوی سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران و بررسی عملکرد مدیریتهای استانی و منطقهای، از میان ۲۶ کاندیدای اولیه انتخاب برترین آرشیویست کشور، نماینده مدیریت اسناد ملی شمالغرب کشور (تبریز) موفق شد بیشترین امتیاز را کسب کند.
قرار است این عنوان روز شنبه ۱۹ اردیبهشتماه همزمان با روز اسناد ملی و میراث مکتوب در مراسمی در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در تهران اعطا شود.
کسب این عنوان ملی، نشاندهنده جایگاه علمی و تخصصی مجموعه اسناد ملی شمالغرب کشور در حوزه حفاظت و مدیریت اسناد تاریخی است.
نظرات کاربران