رویدادها و تازه‌ها

گزارش کامل پنل فیلم «نیش دارو»

گزارش کامل پنل فیلم «نیش دارو»

فیلم «نیش‌دارو» با موضوع داروسازی به کارگردانی منوچهر انور با حضور دکتر کیانوش جهان‌پور سخنگوی سازمان غذا و داروی وزارت بهداشت، دکتر منان حاجی‌محمودی معاون غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی تهران، رامتین شهبازی منتقد و مازیار فکری‌ارشاد کارشناس- مجری در سالن شماره پنج پردیس چارسو به عنوان آخرین پنل تخصصی جشنواره سوم برگزار شد.
در این نشست شهبازی گفت: فیلم نیش‌دارو فراتر از مستند معمولی سینما است. آن چیزی که آقای منوچهر انور در این فیلم دستاویز خود قرار داده، یک نوع مکاشفه بین انسان و طبیعت است و این که انسان چطور می‌تواند طبیعت را در اختیار بگیرد. این وجه اسطوره‌ای فیلم کاملا نمایان است. آقای انور برای تهیه این مستند رفت و آمدهای بیشماری داشت و فضا را کاملا درک کرده بود. شاید در نیش‌دارو تنها شاهد فیلمی در مورد سرم سازی شاهد باشیم ولی آنقدر نیش‌دارو به ما حس منتقل می‌کند که اشیاء مورد استفاده در آنها حتی شاعرانه مورد استفاده قرار گرفته‌اند. این فیلم برای چند دهه پیش است ولی هنوز هم می‌توان با آن ارتباط داشت. ضعف بسیاری از فیلم‌های مستند را در این فیلم نمی‌توان دید. آقای انور در حوزه ادبیات نیز اشراف دارد و به این مستند خیلی ادبی نگاه کرده است. به جرات می‌توان گفت ما در نیش‌دارو با یک مستند شاعرانه در مورد یک مقوله علمی مواجه هستیم. این یعنی با مقوله خشک علم هم می‌توان با لطافت برخورد کرد. در این فیلم هم‌آویز شدن طبیعت و علم با هنر را می‌توان شاهد بود.

دکتر جهان‌پور در ادامه این پنل تخصصی گفت: فیلم نیش‌دارو در سال 43 تصویربرداری شد و یک سفارش روابط عمومی مربوط به دهه چهل است. من مدیر روابط عمومی سازمان غذا و داروی وزارت بهداشت در دهه 90 هستم و می توانم بگویم اگر بخواهم شبیه این فیلم را در حال حاضر سفارش دهم، کسی موفق به ساخت آن نشود. این فیلم علی‌رغم همه محدودیت‌های موجود در آن زمان بسیار کم‌نظیر است. هم‌اکنون ما با وجود همه تکنولوژی‌ها، هیچ نگاه هنری در حوزه سفارش‌های روابط‌عمومی‌ها نمی‌بینیم. خروجی تمام فیلم‌ها از این حیث، فاقد هنر بوده و جای سوال است که چرا ما این نگاه‌ها را از دست دادیم؟ تاثیرگذاری فیلمی مانند نیش‌دارو به نوعی است که شاید نتوان آن را یک نوع سفارش روابط عمومی تلقی کرد. آن زمان موسسه سرم‌سازی رازی این سفارش را داد و شاید بتوانم بگویم اگر همین الان چنین فیلمی را سفارش دهد، به اندازه گذشته موفق نباشد. 
دکتر حاجی‌محمودی در ادامه گفت: برای من فیلم نیش‌دارو بسیار تاثیرگذار بود. این فیلم پروژه ساخت واکسن را بسیار ساده نشان داد در عین حال که بسیار تاثیرگذار بود. این یعنی برای جاودانه‌کردن یک اثر می‌توان از ساده‌ترین ابزارها استفاده کرد. ابزارهای موجود در این فیلم بسیار قدیمی و ساده بود ولی تأثیرگذاری آن شاید از فیلم‌های امروزی بسیار تاثیرگذارتر باشد. در این فیلم هیچ اصطلاح پیچیده علمی را نمی‌شنویم و مکانیزم تولید واکسن، شرح بیماری، و ... به زبان همه فهم بیان شده بود. 
شهبازی گفت: در مورد فیلم‌های سفارشی باید بگویم کارگردان می‌تواند دیدگاه شخصی خود را داشته باشد و در عین حال به چیزی که به او سفارش شده نیز بپردازد. قرار است برای ساخت این فیلم‌ها یک روایت را ببینیم. کارگردان در حقیقت باید روایت‌پردازی کرده و از عناصری استفاده کند که این روایت را به نمایش بگذارد. منوچهر انور ابتدا به جای اینکه به فکر سفارش‌دهنده باشد، به فکر مخاطب است و بعد شروع به گفتگو با ماجرا می‌کند. این یعنی تسلط بر آن چیزی که ما به آن زبان سینمایی می‌گوییم. انور به مثابه یک هنرمند از موضوعی که در اختیار دارد، فراتر می‌رود. وقتی ما در مورد علم صحبت می‌کنیم، با یک موضوع دقیق و مشخص روبه رو هستیم. اصولا دو نوع نظریه نرم و سخت را داریم. نظریه‌های سخت مربوط به علوم تجربی است. اما نظریه‌های نرم مربوط به حوزه هنر و حوزه علوم انسانی است و در فیلم منوچهر انور این دو نظریه را در کنار هم می‌بینیم. به خاطر همین یک گفتگو بین این دو نظریه در فیلم نیش دارو به وجود می‌آید. تقابل انسان و طبیعت در این فیلم یک نکته اسطوره ایست و ناخودآگاه ذهن مخاطب را در اختیار می‌گیرد. این فیلم ذهن ما را استیضاح می کند و به پرسش می‌کشد.

دکتر جهان‌پور در بخش دیگری از این پنل تخصصی گفت: چیزی که در دنیا در حوزه سلامت اتفاق می افتد این است که ما بیماری های واگیر را کاملا کنترل کرده و به رویکرد اجتماعی سلامت رسیده ایم. این رویکرد در وزارت بهداشت ایجاد شده و حتی معاونت اجتماعی وزارت بهداشت در این زمینه مشغول به کار شده است. در دانشگاه های تیپ یک وزارت بهداشت نیز معاونت اجتماعی شکل گرفته است. این یعنی پارادایم مدیریتی در حوزه وزارت بهداشت و نظام سلامت آرام آرام جای پای خود را باز می کند. داشتن حوزه معاونت اجتماعی، البته فارغ از هنر و مقوله سینما، میسر نیست. ما هم اکنون در این رابطه در قدم‌های ابتدایی هستیم. امروز ما خیلی راحت می‌توانیم در یک دانشگاه علوم پزشکی، نظرسنجی ساده و ابتدایی انجام دهیم و متوجه شویم تعداد کمی از دانشجویان فیلم نیش‌دارو را دیدند. این فیلم بی‌نظیر 54 سال پیش ساخته شده ولی قاطبه افراد حرفه‌ای در حوزه سلامت هنوز آن را ندیده‌اند. کلید خوردن جشنواره فیلم سلامت در وزارت بهداشت با این حال قدم بزرگی است. در اصفهان نیز جشنواره مهر سلامت را امسال برگزار خواهیم کرد. این جشنواره نیز رویکرد اجتماعی با مشارکت خیرین را دارد. این قدم‌ها ابتدایی هستند و باید ببینیم چقدر می‌توانیم در برندینگ این حرکت‌ها موفق عمل کنیم و جامعه را متوجه آنها کنیم. این انگیزه در وزارت بهداشت امروز وجود دارد و امیدوارم در حوزه غذا و دارو که به‌شدت یک حوزه اجتماعی است، شاهد این حرکات باشیم. 
دکتر حاجی محمودی در این نشست گفت: این فیلم یک نگاه اجتماعی داشت. ما همیشه برای انجام یک کار باید هزینه آن را بررسی کنیم و ببینیم چه نتیجه‌ای دارد. نیش‌دارو از اعلام یک نیاز بشری شروع می‌شود و بعد به پروسه برطرف شدن آن نیاز می‌پردازد. بهای وقت و انرژی برای برطرف کردن این نیاز ضروری است. بهای دیگر، مطالعات حیوانی است که البته کدهای اخلاقی زیادی دارد و ما برای تولید دارو یا واکسن حیات یکسری حیوان را برای رسیدن به نتیجه به خطر می‌اندازیم. گاهی اوقات سوال این است که چرا باید جان این موجودات را به خطر بیندازیم؟ در نهایت فیلم به یک محصول همراه با رفع نیاز بشری می‌رسد و به این پرسش پاسخ می‌دهد که اگر این مطالعه وجود نداشت، این نیاز هیچ‌وقت برطرف نمی‌شد. نکته جالب دیگر این است که گاهی تمام این بها پرداخت می‌شود و به محصول می‌رسیم ولی متاسفانه به دلیل عدم اطلاع و آشنایی جامعه، مصرف این محصول با مقاومت مواجه شود. در مورد واکسن این مقاومت را در جامعه می‌بینیم. امیرکبیر زمانی که کودکی در بغل مادرش فوت کرد گریست و گفت من برای این کودک گریه نمی‌کنم و گریه‌ام برای این جامعه ناآگاه است. گسترش این فیلم‌ها در حوزه فرهنگی بسیار به جامعه کمک می‌کند. فیلم‌هایی که در این حوزه تا به حال ساخته شده و می‌شود، اصلا تأثیرگذار نیست و آنقدر مستقیم به موضوع می‌پردازد و جنبه تبلیغاتی دارد که گاهی پیام را به اشتباه منتقل می‌کند. الان به شکل سیستماتیک آموزش دانشجویان با پخش این فیلم‌ها وجود ندارد و این کار سلیقه‌ای انجام می‌شود ولی حوزه‌های معاونت اجتماعی و حوزه غذا و دارو این نیاز را دارند. ما در سطح جامعه بحث مصرف کالای قاچاق را داریم و باید مردم را ترغیب کنیم که این کالا را نخرند. اهرم‌هایی هم برای شناخت کالای اصیل از کالای قاچاق وجود دارد. ما فراخوانی را برای هنرمندان زدیم که در حوزه کاریکاتور و انیمیشن کارهایی بسازند. این خلاقیت باید وجود داشته باشد. متاسفانه هنوز حوزه سلامت و سینما با هم ارتباط دو طرفه برقرار نکرده‌اند و اکثر کارها تبلیغاتی بوده‌اند نه خلاقانه. 
دکتر جهان‌پور گفت: وقتی ما صحبت از رویکرد اجتماعی می‌کنیم، به حوزه آموزش نیز باید بپردازیم. در حوزه آموزش عمومی، باید به بحث سواد سلامت بپردازیم. سواد سلامت برای محقق شدن، نیاز به سینما و هنر هفتم دارد. گریه امیرکبیر در بیش از صد سال پیش باعث ریشه‌کنی آبله شد. اما امروز ما با یک واگرایی مواجه هستیم و در استان‌ها گزارش‌هایی داریم که تحت‌تأثیر شارلاتانیسم مذهبی، مردم از واکسیناسیون امتناع می‌کنند. مثل مقاومت در برابر واکسن اچ.‌پی.وی. این یک زنگ خطر است. ما الان ابزاری مثل سینما داریم که هنوز برای از بین بردن این واگرایی‌ها از آن به اندازه کافی بهره نبرده‌ایم. در قرن 21 ما شاهد امتناع والدین از تزریق واکسن به کودک‌شان هستیم. ما در مورد سرمایه‌گذاری برای رفع این مشکلات بسیار عقب‌ایم. یک درصد اختصاص بودجه به این حوزه، متاسفانه خاص صدا و سیما است و قرار گرفتن در قالب آن منجر به تولید کار خلاقانه نمی‌شود. ما نیاز به هماهنگی‌های فرابخشی و بین بخشی داریم تا جایگاه سرمایه‌گذاری در حوزه اجتماعی و حوزه سلامت را مشخص کنیم.

شهبازی گفت: تا سال 1964 بیش از 1000 تعریف از فرهنگ ارائه شده است. فرهنگ دائم با ما در حال تغییر است و مثل یک توپ چهل تکه می‌ماند. فرهنگ در مقابل طبیعت است و برای آنکه به تعریفی از آن برسیم، باید به شناختی درباره طبیعت برسیم. فرهنگ، انسان است و کسی که در فیلم نیش‌دارو کشاورزی می‌کند. طبیعت اما ماری است که او را نیش می‌زند. طبیعت فرهنگ را کنترل می‌کند و آن را در اختیار خود درمی‌آورد. طبیعت در نیش‌دارو به فرهنگ حمله می‌کند و به آن ضربه می‌زند. اما انسان به عنوان فرهنگ، با علمی که دارد می‌تواند این طبیعت را در اختیار خود بگیرد و حتی آن را فرهنگی کند. فرهنگی‌کردن طبیعت مهم‌ترین پیام نیش‌دارو است. فرهنگ کردن طبیعت در واقع به واسطه علم اتفاق می‌افتد. طبیعت بارها به واسطه علوم مختلف تحت حیطه فرهنگ قرار گرفته است. در این شرایط دیگر انسان از طبیعت نمی‌ترسد بلکه از آن کمک می‌گیرد تا محصول جدیدی به دست بیاورد؛ محصولی که بین فرهنگ و طبیعت است. اینجاست که دیگر تقابلی بین فرهنگ و طبیعت وجود ندارد. انور به ما نشان می‌دهد که چطور می‌توان عدم را با حوزه علم و فرهنگ آمیخت. 
دکتر جمال‌پور به نکته دردناکی اشاره کرد و گفت تفکری داریم که استفاده از واکسن را منع می‌کند. این یعنی ما به دوره قبل از خردگرایی در تاریخ غرب برگشته‌ایم. ما در واقع واپس‌گرایی را تجربه می‌کنیم به جای این که رو به جلو برویم. زمانی که من برای چندمین بار فیلم را دیدم، به منوچهر انور گفتم: آثار اینگونه که پشت آنها تفکر وجود دارد و ناخودآگاه جمعی انسان را به کار می‌گیرد، برای من همیشه جذاب خواهد بود.

دکتر حاجی‌محمودی گفت: فیلد داروسازی به تخصص‌های متفاوتی تقسیم می‌شود و یک فیلد آن بایوتکنولوژی است. متخصصان این رشته در کارخانه جات مشغول به کار می‌شوند. مکانیسم تولید واکسن هنوز تغییری نکرده است فقط تکنولوژی به آن اضافه شده و خیلی از ابزارآلات آن مدرن‌تر شده است. در خیلی از موارد دخالت دست کنار رفته است. در خیلی از کارخانجات فرایندهای بایولوژیک اتاق‌های تمیز را داریم که پروسه ساخت دارو و واکسن در این اتاق‌ها انجام می‌شود. فیلمساز حتی در نیش‌دارو به اتاق تمیز نیز می‌پردازد. این اتاق ها الان با تکنولوژی بیشتر آمیخته شده‌اند تا محصول امن‌تری تولید کنند. در حوزه سلامت ما طبیعت‌های زیادی داریم. در حال حاضر این طبیعت طغیان‌گر بیش از پیش ما را تهدید می‌کند. بسیاری از شبکه‌های مجازی در حوزه سلامت مشغول‌اند و البته فرد آکادمیکی پشت آنها نیست. درست مثل امتناع از واکسن خیلی از افراد مبتلا به سرطان هستند و از راه علم، سراغ درمان آن نمی‌روند. علم سینما در کنار علم پزشکی باید این طبیعت را مهار کند چون علم به تنهایی از پس این کار بر نمی‌آید. برای من جالب است بدانم استاد انور چقدر با حوزه سلامت و علم پزشکی آشنا بوده است؟
شهبازی در ادامه این نشست گفت: اگر بخواهیم نسبت حوزه سلامت در گیومه را در فیلم‌ها بررسی کنیم، تا به حال روی حوزه روانکاوی تاکید بیشتری شده است. در حوزه روانکاوی استفاده از مقوله روایت‌شناسی امری بسیار مهم است. یعنی یک روانکاو علاوه بر این که باید دانش روانکاوی و روان‌شناسی داشته باشد باید روایت شناسی را هم بشناسد. ما نیاز داریم بین محافل آکادمیک هنری و علمی ارتباطی را برگزار کنیم و حتی اگر قرار است یک فیلم سفارشی بسازیم، به عنوان یک سفارش‌دهنده واقعا بدانیم که چه می خواهیم و به عنوان سفارش‌گیرنده بتوانیم راوی هنرمندی باشیم. دو طرف باید به یک شناخت واحد برسند تا آثار موفق‌تری داشته باشیم. علم یک مبحث میان‌رشته‌ای‌ است و ما نمی‌توانیم هنر را پیش ببریم مگر این که به حوزه علم هم تا حدی اشراف داشته باشیم. سلامت یک حوزه بسیار گسترده است و غیرممکن است فیلمی بسازیم و مقوله سلامت را در آن جای ندهیم. خیلی از آثار هنری حتی به طور ناخودآگاه به حوزه سلامت می‌پردازند. 
دکتر جهان‌پور در بخش دیگری از این پنل اظهار داشت: علم در دنیا یک مبحث میان رشته‌ای است. رشته‌ای به نام سلامت و رسانه در ایران زمانی شروع شد که البته با مشکلاتی همراه بود. این رشته به میزان کافی دیده نشد و حتی در تهران با همه امکاناتش کسی آن را دنبال نکرد. این رشته باید به شکل جدی‌تر دیده شود. سوژه در حوزه سلامت بسیار است و سوژه‌پرداز باید دید خوبی در این حوزه داشته باشد. ما در این حوزه یک کشور توسعه نیافته‌ایم. البته قدم‌های کوتاهی برداشته‌ایم ولی وضعیت موجود زیاد جالب و در خور توجه نیست.

دکتر حاجی‌محمودی در بخش دیگری از این پنل گفت: ما نیاز داریم که در حوزه سینما، هنرمندان به طور غیرمستقیم به مباحث اجتماعی بپردازند و نظر مخاطب را جلب کنند. ما در دانشگاه علوم پزشکی تهران با همکاری سازمان غذا و دارو کمپینی را تهیه کرده‌ایم تحت عنوان اصیل بخریم و ایرانی بخریم. از نگاه سینمایی و حرفه‌ای هنرمندان نیز می‌توان به این کمپین پرداخت و آن را بیشتر به مردم منتقل کرد. 
دکتر جهان‌پور اظهار داشت: زمانی که توسط ائتلاف انگلیسی آمریکایی به افغانستان حمله شد، بحث مرگ و میر ناشی از مارگزیدگی بسیار شایع بود. البته همه ابزار پزشکی در اختیار بود ولی مرگ و میر همچنان وجود داشت و این به خاطر گونه‌های مختلف مارهای موجود در افغانستان بود. البته در آن زمان از واکسن‌های سرم‌سازی رازی استفاده شد و جلوی مرگ و میرها گرفته شد. از این مرکز سرم‌سازی نیروهای ائتلافی مانند آمریکایی‌ها و انگلیسی‌ها بهره بردند. 
رامتین شهبازی در بخش پایانی نشست گفت: جشنواره سلامت می‌تواند باعث شود هنرمندان و متخصصان حوزه پزشکی همدیگر را بیابند و قطعا نتایج گفتگوی آنها هیچ گاه نتیجه بدی نخواهد بود.

 

سومین جشنواره فیلم سلامت به دبیری دکتر محمد سالار از یکم تا پنجم شهریور در پردیس چارسو در حال برگزاری است.