رویدادها و تازه‌ها

گزارش پنل تخصصی فیلم «خون بازی» با موضوع اعتیاد

گزارش پنل تخصصی فیلم «خون بازی» با موضوع اعتیاد

پنل تخصصی فیلم «خون بازی» با موضوع اعتیاد با حضور دکتر علیرضا نوروزی؛ روان پزشک و رییس سابق اداره پیشگیری و درمان سوء مصرف مواد وزارت بهداشت، دکتر ارسیا تقوا؛ روان پزشک، طهماسب صلح جو؛ منتقد و مازیار فکری‌ارشاد مجری و کارشناس در سالن شماره پنج پردیس چارسو برگزار شد.
به گزارش ستاد خبری سومین جشنواره فیلم سلامت، در این نشست طهماسب صلح جو گفت: یک فیلم سینمایی در نگاه اول یک اثر هنری است و نگاهش به پدیده‌های اجتماعی، شخصی و خانوادگی و ... از چشم‌انداز هنر است. هنر با علم تفاوت‌های اساسی دارد. باید ابتدا به ویژگی‌های هنری این اثر یعنی فیلم خون بازی نگاه کنیم. در سینمای ایران فیلم درباره موضوع اعتیاد زیاد ساخته شده است و نگاه های پراکنده‌ای به آنها وجود داشته است. در میان خاطره‌ها در مورد فیلم‌هایی با محتوای اعتیاد بیشتر کسانی را می‌بینیم که فقیر هستند و از جامعه رانده شده‌اند. خانم بنی‌اعتماد البته ریشه سینمایی‌اش به فیلم‌های مستند و اجتماعی برمی‌گردد. اعتیاد در طبقه مرفه و متوسط با بررسی‌های من وجود دارد و نمی‌توان آن را انکار کرد. فیلم خون بازی بر این اساس ساخته شده است و در بیان معضل اعتیاد در میان طبقات اجتماعی بسیار خوب عمل کرده است. یعنی کسانی که قشر مرفه جامعه هستند ولی با اعتیاد درگیرند. البته فیلم مورفین؛ آفت زندگی نیز که بیش از 50 سال پیش به کارگردانی محمد علی جعفری ساخته شد، نیز به همین شکل بود و یک فرد مرفه را با ابتلا به معضل اعتیاد به مورفین نشان داد. با این حال تا به حال در فیلم‌های ما کمتر به این مقوله پرداخته شده بود. 
دکتر تقوا در ادامه نشست گفت: واقعیت این است که فیلم‌هایی که در زمینه اعتیاد در ایران ساخته شده است، باز نمود درستی از معضل اعتیاد نداشته و تعداد آنها به انگشت‌های دست نمی‌رسد. با این حال فیلم مرهم علیرضا داوود نژاد، فیلم دارکوب، فیلم ابد و یک روز و عصر یخبندان از نمونه‌های خوب از این دست هستند. در فیلم خون بازی نگاه کلیشه‌ای به ترک اعتیاد هم کنار گذاشته شده است و اینطور نیست که کسی بخواهد اعتیاد را ترک کند و به راحتی موفق به این کار شود. باید به اعتیاد نگاه متفاوتی داشت. فیلم سنتوری این مشکل را داشت. به این دلیل که با آموزه‌های علمی فاصله داشت. با این حال سارا در فیلم خون بازی نگاه متفاوتی را به ما نشان می‌دهد. سارا برای ما به موجودی تبدیل می‌شود که خاص است و می‌توان به طور یونیک و نه شعاری آن را دید. نمی توان به سادگی آرزو کرد که او اعتیاد را کنار بگذارد. هیچ چیز غیر ممکن نیست ولی اعتیاد به ما یاد داده که جزء مهم این معضل، در ناخودآگاه است. سارا خیلی اوقات می‌خواهد اعتیاد را ترک کند ولی نمی‌شود. خیلی از مواقع ما اعتیاد را نه تنها در قشر فقیر بلکه در قشر نخبه و مرفه جامعه می‌بینیم و البته در درمان آنها درمانده‌تر می‌شویم؛ چیزی که از تصور جامعه به دور است.
دکتر نوروزی در ادامه این پنل اظهار داشت: فیلم خون بازی به همان اندازه که درباره سارا است، درباره مادر او نیز صدق می کند و این که چطور به عنوان یک مادر، به یک فرد که با رنج و عذاب ناشی از اعتیاد ترک می کند، می توان به او کمک کرد. فیلم به ما نشان می دهد سارا در فرایند رشد روان شناختی‌اش، در یک مرحله خاص، متوقف شده و یکسری موضوعات حل نشده، برایش باقی مانده است. نکته جالب در فیلم خون بازی این است که سارا تصور می کند اگر اعتیاد را کنار بگذارد، می تواند پدر و مادرش را که از هم جدا شده‌اند، باز هم با هم ببیند. خانواده به سارا هیچ وقت احساس امنیت را نداده و سارا به دنبال رسیدن به این رویاست. رویایی که به واقعیت تبدیل نمی‌شود. مادر سارا در این فیلم فردی بسیارروشن است و در مورد رنج دخترش خیلی پخته عمل می‌کند. از طرفی رویای سارا هیچ وقت محقق نمی‌شود و او را در مرحله‌ای از رشد روان شناختی (مثل نشان دادن رفتارهای بچه گانه)، نگه می‌دارد. همین عاملی است که سارا در ترک اعتیاد موفق نمی شود. کمک کردن به چنین افرادی برای مواجه شدن به واقعیت (طلاق پدر و مادر) و گذر از مراحل رشد روان شناختی شان، آنها را به مرحله ای از رشد عقلی می‌رساند که دچار بحران هیجانی نشوند و در ترک اعتیاد موفق‌تر باشند.

در ادامه دکتر تقوا اظهار داشت: روابط پدر و مادر در فیلم خون بازی مدت‌هاست شکسته شده و شاید بگوییم کاش آنها به زندگی بر می گشتند تا سارا دچار معضل نشود. این خیال پردازی مخاطب در دنیای سینما وجود دارد ولی این چاره مشکل سارا نیست. مشکل سارا بسیار عمیق‌تر است و این جدایی پدر و مادر به آن دامن زده است. در فیلم خون بازی از همه ابزار به درستی استفاده شده ولی روی هیچ کدام با قطعیت تمرکز نمی‌کند، چون در دنیای اعتیاد قطعیتی وجود ندارد. مثلا حتی رفتار پخته مادر نیز تاثیری در ترک اعتیاد دخترش ندارد. یکی از شیوه های موفق در رابطه با ترک اعتیاد، جلساتی است که خانواده‌ها سوای فرد معتاد در آنها شرکت می کنند. اولین اصل در این کلاس‌ها این است که به آنها بگوییم ساپورت‌های بسیار مشخص و بدون ترحم و مداخله به فرد معتاد ارائه دهند. در فیلم خون بازی از جایی به بعد مادر مستاصل می‌شود چون اعتیاد همراه با استیصال است. در ترک اعتیاد قدم‌های دوازده گانه وجود دارد که اولین قدم آن عجز و ناتوانی است. یعنی فرد بپذیرد در رابطه با اعتیاد مستاصل است و اگر این مرحله را بپذیرد، می‌تواند وارد قدم‌های بعدی ترک اعتیاد شود. 
در بخش دیگری از این پنل، صلح‌جو گفت: در فیلم‌های سینمایی در زمینه اعتیاد تصاویر کلیشه‌ای از خانواده فرد معتاد وجود دارد. این کلیشه‌ها در فیلم خون بازی دیده نمی‌شود و مادر سارا سعی می‌کند پخته‌ترین حالت ممکن را داشته باشد. این فیلم داستان یک مادر است، نه داستان یک دختر معتاد. این مادر از طرفی با دختری که دچار گرفتاری اعتیاد شده، مواجه است و از طرفی خود، گرفتار طلاق شده است. این زن، یک زن بی پناه است. در فیلم‌های خانم بنی اعتماد این مولفه اغلب دیده می‌شود. این زن نمی‌تواند به عنوان یک زن موفق در کانون خانواده باشد. بستر اصلی این پریشانی در زندگی، جامعه است. حرکت روی دست دوربین در این فیلم، تمام رعشه‌های عاطفی و روانی را به ما منتقل می‌کند. حرکت دوربین، سقوط سارا و از روشنی به تاریکی رفتن او را مدام نشان می‌دهد. ما در تمام طول فیلم بیش از آنکه نسبت به سارا دلسوزی داشته باشیم، نسبت به مادرش داریم. چون سارا عامل زجر دادن مادرش است. این معضلات در جامعه ای که ظاهری متمدن دارد، آن جامعه را بدوی و بسیار ابتدایی و جنگل گونه می کند. تک تک جوانان چنین جامعه ای می توانند سارا باشند و مادری مثل سارا داشته باشند. ما این چشم انداز را دور می‌بینیم، ولی این معضل بسیار به جامعه ما نزدیک است. این تهدید جامعه را ویران می کند. هر جوان معتادی می‌تواند مانند یک بمب اتم، ویرانگر یک دودمان باشد. چون تمام انرژی، توانایی و امیدهای یک خانواده را به باد می دهد. در فیلم خون بازی کسی که مواد را در اختیار جوان می دهد را نمی بینیم، ولی خشونت را در او حس می کنیم. این یعنی انتقال مواد محدود به تیپ یا چهره خاصی نیست و انواع آدمها و خشونت آنها می توانند قادر به چنین کاری باشند. در فیلم می بینیم که در یک طرف پلیس در حال دستگیری مواد فروشان است و در چند قدم دیگر کسی دارد مواد مخدر می فروشد و این یعنی حرکات نمایشی ابزار قانون در جامعه. ما فیلم ها را می بینیم و تحت تاثیر آنها قرار می گیریم با این حال اصل داستان، اتفاقی که در فیلم سینمایی می‌افتد نیست. اصل اتفاقی است که به شکل اثر هنری آن را روی پرده سینما می بینیم. فراموش نکنیم که برای اعتیاد نمی توان دلیل پیدا کرد. اگر علت را بدانیم، می توانیم اعتیاد را درمان کنیم ولی اساس اعتیاد به خلاءهای شخصی انسان ها باز می گردد. به قول صادق هدایت؛ در زندگی زخم‌هایی است که مثل خوره روح انسان‌ها را می خورد و می‌تراشد. همین درد باعث می شود به چیزی دل ببندیم که ما را ویران کند. عشق هم نوعی اعتیاد است منتها قدرت تخریب فیزیکی مواد مخدر بیشتر از اعتیاد است. 
دکتر تقوا در ادامه اظهار داشت: فیلم خون بازی نهایت دقت را مبذول داشته تا قضاوتی را به غیر از نگاه و قضاوت مخاطب نداشته باشد. این هنر و هوشمندی فیلم خون بازی است. صداهای یپش زمینه در فیلم مانند آژیر، صدای تریلی، بوق ماشین ها، صدای موبایل، و ... بسیار جالب است. ما در این فیلم مواد فروش را نمی بینیم. مهمترین شاخص تن فروشی برای خانم‌ها و کارگران جنسی در کشور ما، اعتیاد است. در این فیلم، با این حال نگاه بدون قضاوت در این زمینه را می توان حس کرد. در مورد مصرف مواد مخدر و اعتیاد به آنها و رابطه این دو با هم باید گفت، مواد مخدر شیمیایی مانند شیشه پیک بسیار شدیدی دارد و میزان مصرف آن بسیار بالاست. زمانی در مورد اعتیاد به تریاک تصور بسیار منفی وجود داشت. الان این نگاه بین ما روان پزشکان وجود ندارد و حتی تریاک به نوعی در ترک اعتیاد، عصای دست ما شده است. در حال حاضر معضل ما مواد مخدر شیمیایی هستند که اعتیاد به آنها بسیار رواج پیدا کرده است.

دکتر نوروزی در ادامه این بحث اظهار داشت: فیلم خون بازی، واقعا فیلمی است که بیشتر فضا را به مادر سارا اختصاص داده است. خانواده ها از نظر سخت گیری و محبت چهار دسته هستند؛ خانواده هایی با کنترل شدید، خانواده های اقتدار گرا، خانواده هایی که چشم پوشی می کنند، و خانواده های غافل. خانواده هایی که هم محبت و هم کنترل را توامان به فرزند ارائه می دهند، و در عین حال فرزند را طرد نمی کنند، در میان خانواده های دیگر موفق ترند. در فیلم خون بازی ترکیب محبت و کنترل به خوبی نشان داده شده و این نکته در فیلم خون بازی بسیار جالب است. فراموش نکنیم سلامتی شهری نیست که یک روز به آن وارد می‌شویم؛ بلکه یک مسیر است که آن را می‌پیماییم. در فیلم خون بازی نشان داده شده که تجارب ما در این مسیر اگر خوب تفسیر و تبدیل به تجربه یادگیری شود، مفید واقع شده است. ما به عنوان مخاطب باید یاد بگیریم از این مسیر قرار است چه چیزی دستگیرمان شود. 
دکتر تقوا در ادامه گفت: بحران‌های جامعه می‌تواند بستر اعتیاد را فراهم کند و حتی نوع اعتیاد به یک ماده مخدر بخصوص را هم تایین کند. در علم روان پزشکی و روان شناسی بستر اجتماع، عوامل فردی و کم ماندگی های شخصی، و عوامل بیولوژیک و ژنتیکی همگی دست به دست هم می‌دهند و فرد را به سمت اعتیاد می‌کشانند. مساله اعتیاد فراتر از چیزی که بتوانیم به یک فاکتور یا مولفه خاص آن را مربوط بدانیم. 
دکتر نوروزی هم گفت: اصولا مشکلات سلامت روان چند عاملی هستند و عواملی در سطح فرد، خانواده، محله، مدرسه، جامعه و ... تاثیر گذار خواهند بود. در فیلم خون بازی، سارا جا به جایی محیطی زیادی داشته و احساس تعلق به محیط در او کاهش پیدا کرده است. در میان کودکان و جوانانی که دچار این مشکل هستند و اتصال خاصی به محله یا مکان خود ندارند، معضل اعتیاد بیشتر دیده می شود. اتصال به محله و مکان، امکان مشارکت اجتماعی را در فرد بالا می برد و تعلق خاطر را در او شکل می دهد. تصویری که از تهران در فیلم خون بازی می بینیم، فضایی نیست که فرد به آن تعلق خاطر داشته باشد و توام با اضطراب است و انسان در آن نقشی ندارد.
طهماسب صلح جو در این بخش گفت: نگاه رئالیستی به موضوعات از سوی خانم بنی اعتماد همیشه وجود دارد. نگاه ایشان به موضوع اعتیاد، دلسوزانه است. ایشان از فیلم سازانی است که دوست دارد به واقعیت بپردازد. البته این خواسته همه کارگردانان سینما است. ولی من شخصا آثار خانم بنی اعتماد را سوای رئالیسم بودن، ملودرام می‌دانم که البته با رگه هایی از رئالیسم همراهی می‌کند. در آثار ایشان موسیقی حداقل است و بیشتر، از صدا بهره برده می‌شود. ملت‌ها و اقوام جدا از روان شناسی فردی، درگیر روان شناسی اجتماعی هم هستند. واقع بینی در بین ما ایرانی‌ها و در روان شناسی اجتماعی ما کمتر است و شایعه را بیشتر قبول داریم. خانم بنی اعتماد واقع بین است و من به این نکته تاکید می کنم. کارگردانان زن دیگر، در قضاوت نسبت به جنس مرد موضع‌گیری می‌کنند. ایشان ولی به مرد هیچ گاه بی احترامی نمی کند اگر چه زن همیشه در فیلم‌های این کارگردان، در راس است. مرد در فیلم های خانم بنی اعتماد عامل بدبختی زن نیست و دشمن او متصور نمی‌شود. این روند، به آثار ایشان وزن طبیعی می‌دهد. بین اعتماد بدون اغراق از زن اسطوره می سازد و مخاطب همیشه به این نتیجه می‌رسد. 
دکتر تقوا گفت: توازن در واقع‌بینی در فیلم خون بازی خانم بنی اعتماد، باعث رستگاری فیلم خون بازی شده است. ما معمولا انسان‌های عاطفه طلبی هستیم و راحت‌تر تحت‌تاثیر شایعه و منابع غلط و هیجانات قرار می‌گیریم. اما واقع بینی خانم بنی اعتماد و نگاه فرا جنسی ایشان بسیار قابل لمس است. بنی‌اعتماد بدون تمرکز به جنسیت، خوب نگاه می‌کند و این خاصیت یک مستندساز خوب است. من این خصوصیت را قابل تقدیر می‌دانم و آن هم در جامعه‌ای که پایه آن، نگاه هیجانی و علاقه مند به شایعه است.

دکتر نوروزی گفت: آنچه که در فیلم می بینیم، این است که مقدار شانس برای ترک اعتیاد بسیار کم است. ما می دانیم که اعتیاد یک بیماری مزمن است با این حال و علی رغم درمان های سخت، این کار امکان پذیر است. در مورد مواد مخدر صنعتی باید گفت، مت آمفتامین یا شیشه، بر اساس تحقیقات، با درصد بالای ترک همراه هستند. درصدی از افراد معتاد باز به اعتیادشان بر می گردند ولی تعداد ترک کنندگان نیز بالاست. شکاف جنسیتی در اعتیاد وجود ندارد و تغییر شرایط اجتماعی و تغییر نقش ها باعث شده، هر چند هنوز شیوع اعتیاد در زنان کمتر است، با این حال شکاف جنسیتی در این زمینه در حال کم شدن است. تنها مردان نیستند که به اعتیاد مبتلا می شوند و تنها زنان نیستند که در این میان افسرده می شوند. گاهی این روند می تواند کاملا برعکس باشد. در فیلم خون بازی، سارا دختری دچار اعتیاد است و این شکاف جنسیتی را در این فیلم می توان مشاهده کرد. یعنی یک آسیب به ظاهر مردانه، توسط یک زن تجربه می شود.
صلح جو در این پنل تخصصی اظهار داشت: به مدیران جشنواره فیلم سلامت باید یک نکته را یاد آوری کنم. من ذاتا در سینما دنبال واقع گرایی نیستم چون قرار نیست ما یک چای تلخ را تلخ تر کنیم و آنهم با آغشته کردن آن با واقعیت. سینما نقش مهمی در سلامت جامعه دارد و با پرداختن به موضوعات مختلف و حس و حال های جذاب، می تواند به سلامت جامعه کمک کند. من فهمیدم بزرگ ترین عامل بیماری‌های جسمی و روانی، ناامیدی است. جامعه ناامید آماده ابتلا به انواع بیماری هاست و سینما می تواند با این ناامیدی ها مبارزه کند. سینما می تواند روزنه ناامیدی را باز کند. سینما مردمی ترین هنر است و هنرهای دیگر مثل موسیقی نیز می توانند در این زمینه نقش بسیار موثری داشته باشند. وقتی موسیقی طنین خود را از دست بدهد، جامعه افسرده می شود. هنر را انسان زمانی خلق کرده که احساس دلتنگی به و دست داده است. پس سینما و موسیقی راهی برای برطرف کردن احساس دلتنگی مردم است. جشنواره فیلم سلامت می تواند به فیلم های روان شناسی که حال جامعه را خوب می کنند نیز بپردازد نه فقط بیماری های جسمی. سینما نمی‌تواند به ما یاد بدهد که چطور سرما نخوریم. ولی می تواند به ما بگوید چطور حالمان را بهتر کنیم. 
دکتر تقوا گفت: واقعیت این است که بزرگ ترین رسالت سینما این است که کار خود را درست انجام دهد. هر فیلمی این روند را در پی گرفته، قدرت تاثیر پذیری آن بیشتر بوده است. اگر فیلمی بخواهد قضاوت کند، بیانیه بدهد و ... تاثیرات بدتری روی مخاطب داشته است. تزریق امید به جامعه یک رسالت است که بزرگان سینما برای خودشان متصورند. جان فورد مثال درستی از کارگردانی است که در آخر فیلم هایش حال مخاطب خوب می شود. پایان خوب برای فیلم های ما لازم است. مجموعه گلشیفته، چنین خاصیتی را برای مخاطب داشت و می توان به آن جایزه داد.باید کاری کنیم که مردم بخندند. در حال حاضر در دنیا کلینیک های خنده وجود دارند در حالی که ما این موقعیت را از مردم دریغ کرده‌ایم. هر آنچه به پایان خوب بینجامد، شایسته تقدیر است. فیلم خون بازی به دلیل قدرت تعمیم خوب، بسیار ارزشمند است و یکی از فیلم‌های بسیار قوی در زمینه اعتیاد به شمار می‌رود. فیلم‌های مرهم، دارکوب، ابد و یک روز، مهمان مامان از قوی‌ترین فیلم های سینمایی هستند که به حوزه اعتیاد پرداخته‌اند. 
صلح‌جو نیز اظهار داشت: در مورد برایند کلی عملکرد سینما در حوزه اعتیاد باید گفت، هر موضوعی در سینما می تواند دستمایه ای برای درام باشد. البته افزایش یا کاهش اعتیاد ربطی به سینما ندارد و هر دردی پزشک خودش را می خواهد. مهم این است که مردم با دیدن فیلم، حالشان خوب شود نه این که دچار احساس شعف شوند بلکه یعنی احساس کشف به آنها دست دهد. 
دکتر نوروزی در بخش پایانی این نشست گفت: وقتی در سطح آماری از ما سوال شود که اعتیاد چقدر قابل درمان است، یک فرمول خاص ارائه می دهیم ولی وقتی فرد معتاد به ما می گوید، آیا شما امید دارید که من خوب شوم، پاسخ می دهیم بله. برای هر فرد معتادی این قابلیت وجود دارد. اگر بخواهیم در این باره برای سینما رسالتی قائل شویم، شاید طبیعی نباشد. با این حال از سینما انتظار می رود با کم‌رنگ کردن انگ‌ها و کلیشه‌ها، در بهبود حال مردم جامعه نقش داشته باشد.


سومین جشنواره فیلم سلامت از اول تا پنجم شهریورماه 97 در پردیس چارسو ادامه دارد.

برای کسب اطلاعات بیشتر می‌توانید به پایگاه اینترنتی جشنواره به نشانیwww.filmsalamat.ir مراجعه کنید.